Uitleg over Zwitsers referendum '10 miljoen inwoners' - RTL Nieuws

Het aantal inwoners in Zwitserland groeit snel en daar is niet iedereen blij mee. Daarom is nu een referendum gepland om een limiet te stellen. Maximaal 10 miljoen is het voorstel. Radicaal-rechts is voor, terwijl de multinationals hopen dat er tegen gestemd wordt. Zij willen hun buitenlandse arbeidskrachten niet kwijt.

Het referendum is een voorstel van de Zwitserse Volkspartij (SVP), een radicaal-rechtse, conservatieve en nationalistische partij, die sinds 1999 bij elke verkiezing de grootste partij is geworden en in de regering zit. En hoewel het plan vragen oproept - want: hoe ga je die grens van 10 miljoen handhaven? - lijkt het behoorlijk wat steun te krijgen. In een recente poll gaf 48 procent van de mensen aan van plan te zijn voor dit voorstel te stemmen.

"Zowel op inhoudelijke als emotionele gronden maakt dit referendum bij de Zwitsers kans", zegt historicus en politicoloog Kemal Rijken. Hij deed voor zijn boek ‘Eigen Volk’ onderzoek naar de opkomst van rechts-nationalisme in Europa en kwam zo ook in Zwitserland uit. Hoewel het land niet bij de EU zit, heeft het wel allerlei afspraken, zoals het vrij verkeer van personen en deelname aan het Schengenakkoord.

Daardoor zijn er geen harde paspoortcontroles aan de grens, is het bijvoorbeeld relatief makkelijk om als Nederlander een vakantiehuis in Zwitserland te kopen en om er (tijdelijk) te werken. Zo'n 27 procent van de inwoners van Zwitserland is geen staatsburger van het land.

"Dat heeft allerlei voordelen", legt Rijken uit. "Er kwamen afgelopen jaren veel kennismigranten naar Zwitserland, om te gaan werken in de hoogwaardige technologie- en dienstensector. Die brengen ook veel geld in het laatje." Rijken wijst op de Zwitserse deelname aan Schengen. "Met die afspraken was beloofd dat er jaarlijks maximaal 8.000 tot 10.000 mensen bij zouden komen. Maar in plaats daarvan kwamen er 40.000 of meer."

Zwitserland is één van de snelst groeiende landen van Europa in de afgelopen decennia. Als de bevolkingsgroei op dit tempo doorgaat, zit Zwitserland al vrij snel aan die 10 miljoen. Volgens verwachtingen van de Zwitserse overheid, kan die grens al in 2035 bereikt worden. Meer waarschijnlijk is rond 2045. De SVP beargumenteert dan ook dat deze 'bevolkingsexplosie' zorgt voor te hoge huren en dat het de publieke infrastructuur en diensten te veel onder druk zet. Daarbij is het ook belangrijk om te realiseren dat een groot deel van Zwitserland Alpengebied is, met hoge bergen, waar je niet kunt wonen. "Het laaggelegen gebied is daardoor net zo druk als bij ons in de Randstad", zegt Rijken. "Je ziet bijna geen groene gebieden meer en er zijn files midden op de dag. Dat was er eerst niet, dus dat voelen mensen in Zwitserland. En daar komt dan het emotionele argument om de hoek. 'We moeten als neutraal land zelf weer kunnen bepalen wie hier binnenkomt'. Dat is het onderbuikgevoel waar de SVP op inspeelt."

Als je naar de omliggende landen kijkt, dan valt Zwitserland al helemaal op. Niet alleen qua bevolkingsgroei, maar ook vanwege dit voorgestelde beleid. "In Frankrijk en Italië, twee van de meest vergrijzende landen in Europa, wordt recent juist een hele andere koers gevaren", zegt correspondent Sophie van der Meer. "Daar hebben ze problemen om het pensioenstelsel te betalen en hebben ze juist arbeidskrachten nodig." Zo kondigde Frankrijk deze week aan een brief te gaan sturen naar alle 29-jarigen om hen aan te moedigen na te denken over een kinderwens. En premier Giorgia Meloni wil de komende jaren een half miljoen arbeidskrachten naar Italië halen. Ook Zwitserland heeft te maken met vergrijzing, maar in de discussie rondom dit referendum gaat het daar nauwelijks over.

SVP: van boerburgerpartij naar anti-migratie

Dit referendum komt niet vanuit het niets. Rijken legt uit dat de SVP van origine een soort boer-burgerpartij was. "Een conservatieve partij, die in de jaren 90 een verandering is ondergaan richting een rechts-nationalistische, radicale partij." Ook toen speelde een referendum een belangrijke rol. In 1992 werd namelijk aan de bevolking gevraagd of Zwitserland bij de EU zou moeten gaan of niet.

De toenmalige leider van de SVP wist goed in te spelen op de traditionele Zwitser die erg hecht aan die neutraliteit, de bevolking stemde tegen. Rijken: "Daarna is de SVP op de anti-migratiekoers gegaan, omdat het land migranten kreeg uit niet-Westerse landen en er kwamen problemen en uitdagingen met integratie." En hoewel de SVP dus wel altijd de grootste partij werd tijdens de verkiezingen, moet de partij samenwerken met andere partijen. "Zwitserland is een consensusdemocratie, waar links en rechts samenwerken in regeringen. Daar staat nu meer spanning op. Je ziet dat de sociaaldemocraten ook een ruk naar links hebben gemaakt."

Zwitserland heeft een langlopende cultuur en geschiedenis van referenda. Eerdere voorstellen van de SVP die een soortgelijk doel hadden, haalden het niet. In 2016 was er een referendum voor automatische uitzetting van immigranten die veroordeeld waren voor misdrijven, waaronder bijvoorbeeld ook verkeersovertredingen. En in 2020 wilde de bevolking het vrij verkeer van personen met de EU behouden.

Daartegenover staat er in referenda wel voor een minarettenverbod en een zogenaamd vermommingsverbod is gestemd, waarbij die laatste wordt gezien als een boerkaverbod.

Noodrem

Als voor dit referendum wordt gestemd, dan zou de Zwitserse overheid verplicht worden actie te ondernemen als de bevolking boven de 9,5 miljoen uitkomt, zoals het weigeren van nieuwkomers, zoals asielzoekers, maar ook familieleden van buitenlandse inwoners. "Juist ook omdat dit nieuwe voorstel gelaagder is, denk ik dat het meer kans heeft", zegt Rijken. "Er komt niet direct een migratiestop, er gaan niet direct grenzen dicht, maar de SVP wil wel een soort noodrem die ingedrukt kan worden als ze aan de 9,5 miljoen mensen zitten."

Als dan uiteindelijk de grens van 10 miljoen wordt aangetikt, dan zouden er verdergaande maatregelen moeten komen. Als het bevolkingsaantal dan niet afneemt, willen de initiatiefnemers zelfs dat Zwitserland afziet van de huidige afspraak met de EU van vrij verkeer van goederen en personen. "Zwitserland heeft wat dat betreft meer mogelijkheden om aan de knoppen te draaien dan landen zoals Nederland, omdat wij volledig ingebed zijn in de EU."

Vanwege de relatief lage belastingen, hoogopgeleide bevolking en een minimale overheid, is Zwitserland een interessant land voor multinationals, zoals Nestlé en Google. Zij wijzen vooral op de negatieve economische gevolgen die zo’n bevolkingsgrens zou kunnen veroorzaken.

Het duurt nog even voordat het referendum zal plaatsvinden, waarschijnlijk op 14 juni. "Maar het debat speelt al lang en komende maanden zal de temperatuur stijgen", verwacht Rijken. "Het gaat echt over de Zwitserse ziel, over dat gevoel van neutraliteit en grip houden op wat er in het land gebeurd. Je gaat daar weer overal borden zien en filmpjes waarin wordt uitgelegd wat de gevolgen van een 'ja' of 'nee' zullen zijn. In Zwitserland kijken de kiezers heel goed naar de inhoud als het om een referendum gaat, ze gaan verantwoordelijk met hun stem om. Maar met dit soort referenda kan de onderbuik voor een meerderheid zorgen."

Poster referendum, beeld: SVP