'Alleen met echt leiderschap kan Jetten zijn kabinet redden' - NRC
De sprong in het duister die Rob Jetten maakte door een minderheidskabinet aan te gaan zonder een akkoord met oppositiepartijen, duurt voort. Alleen met echt leiderschap kan de allereerste D66-premier zijn kabinet nog redden, betoogt Kemal Rijken.
'„Hij staat vooraan als het goed gaat, achteraan als het moeilijk wordt.” ”Hij kan wat betweterig zijn. Rob kent de dossiers vaak beter dan anderen, maar dat hoef je niet te laten zien.” Maar ook: „De enige regie die Rob pakt, is de beeldregie.” Het zijn uitspraken die bewindspersonen donderdag anoniem in het AD deden over hun baas Rob Jetten. Pijnlijk. Het riekt naar muiterij en trekt zijn leiderschap in twijfel.
Eveneens pijnlijk was de aanval van PVV-leider Geert Wilders tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen (APB). „Weer een andere minister zegt: er zit gewoon geen natuurlijk leiderschap in Rob. Dat is gewoon een collega van hem die dat over de minister-president zegt. Een ander zegt weer: ‘met iedere tafel waar hij aanschuift is hij het eens’. Het zijn dikke messen in uw rug van de mensen om u heen. Ik zou bijna zeggen als oppositie: het is broodroof; het is mijn taak om dat te doen.”
Broodroof of niet, dat ministers hun premier in de media afvallen, is een signaal over diens positie in het kabinet. Het past in een patroon, want al maanden ziet Nederland Jetten worstelen met de politieke regie. Hij kan goed communiceren, heeft veel inhoudelijke kennis en kan mensen enthousiasmeren, maar hij toont te weinig inhoudelijke visie en heeft nog geen overtuigend verbindend verhaal. Dat laatste is belangrijk, een premier moet immers ook verbinden. Hij moet boven de partijen staan en er voor alle Nederlanders kunnen zijn.
Jetten heeft daar zichtbaar moeite mee. Hij kreeg deze zomer kritiek op zijn gepolijste socialemedia-uitingen, waarin zijn rol niet altijd duidelijk leek; was hij premier van Nederland, leider van D66 of verloofde van Nicolás? Toen bleek dat hij teksten op die sociale media door AI laat schrijven, kwam zijn geloofwaardigheid verder onder druk te staan. Ja, kunstmatige intelligentie kan als hulpmiddel dienen, maar de discussie wordt anders wanneer AI ook gebruikt wordt voor herdenkingen, excuses of teksten waarin persoonlijke emoties centraal staan. In hoeverre zijn zulke woorden dan nog authentiek?
Welke koers?
Los daarvan is er Jettens minderheidskabinet, dat vanaf het begin een weeffout bevat. Door niet met Pro of JA21 te regeren, en door het uitblijven van een akkoord met een van hen in ruil voor parlementaire steun, is de formatie sinds het aantreden van het kabinet eigenlijk nooit voorbij geweest. Een minderheidskabinet kan werken, maar dan moeten de coalitiepartijen vooraf wel duidelijk maken welke koers ze varen, waar de ruimte ligt voor compromissen en hoe ze parlementaire meerderheden voor elkaar willen krijgen.
Daarbij komt: binnen het kabinet houden D66 en CDA enerzijds en de VVD anderzijds elkaar in de houdgreep. Tijdens de begrotingsonderhandelingen in aanloop naar Prinsjesdag kwam de regering er bijna door ten val. Toen werd zichtbaar hoe kwetsbaar de constructie is: inhoudelijke verschillen binnen de coalitie kunnen grote gevolgen hebben voor het voortbestaan van het kabinet.
Tijdens deze minicrisis koos Jetten er niet voor om de VVD voor de keuze te stellen: ‘als jullie niet met mij en het CDA kiezen voor Pro, dan valt het kabinet’. In plaats daarvan ging hij voor een begroting als grabbelton, met voor vrijwel iedere oppositiepartij wat wils. Aan de wens van Pro op links en JA21 en SGP op rechts dat Jetten een duidelijke keuze tussen hen maakt, ging hij tijdens de APB voorbij. In plaats daarvan is het voor hem, zoals de Duitsers zeggen, weiter so.
De premier zegt verder te zullen praten met alle oppositiepartijen die daarvoor openstaan, maar dat is risicovol. Dat komt door de blokkadepolitiek die de grootste partijen voeren. Vroeg of laat komt het aan op een cruciale stemming. Dan zal wederom blijken hoe houdbaar de constructie is. Het paradoxale is dat vrijwel niemand lijkt te willen dat het kabinet uiteenvalt, omdat nagenoeg niemand zin heeft in of klaar is voor nieuwe verkiezingen.
Voor Jetten komt het aan op echt leiderschap tonen, wat meer is dan goed communiceren, zichtbaar zijn of de baas spelen als er een crisis uitbreekt. Een premier moet richting geven voordat er een probleem ontstaat. Hij moet zijn coalitiepartners tot een gezamenlijke koers brengen, duidelijk maken waar de grenzen van het kabinet liggen en ruimte zoeken om buiten de minderheidscoalitie meerderheden te smeden. Dat vraagt ook om discipline: niet iedere ruzie publiekelijk uitvechten, maar ervoor zorgen dat de coalitie met één verhaal naar buiten treedt.
Wat kan Rob Jetten doen om een einde te maken aan zijn sprong in het duister, die hij al in de formatie begon? Allereerst moet hij achter de schermen met de vuist op tafel slaan en ervoor zorgen dat de coalitiepartijen samen hun onderhandelingsmandaat formuleren. Welke onderwerpen zijn voor alle drie essentieel? Waar zit ruimte? En met welke oppositiepartijen kan op welke dossiers worden samengewerkt? Zonder zo’n gezamenlijke afspraak ontstaat opnieuw wat er deze zomer gebeurde: de oppositie doet voorstellen, waarna de coalitie intern moet uitvechten of ze die überhaupt kan accepteren.
Het allerbelangrijkste is dat Jetten als premier boven de coalitiepartijen gaat staan. De kleur van D66 kan Tweede Kamer-fractievoorzitter Jan Paternotte voor zijn rekening nemen. Kijk naar Mark Rutte, die als premier het VVD-geluid vaak aan de fractievoorzitter overliet. Jetten moet zich diezelfde ruimte gunnen: niet ieder politiek standpunt van D66 zelf uitdragen, maar vanuit het Torentje de belangen van de hele regering bewaken.
Kunst-en-vliegwerk
En als het binnen het kabinet-Jetten eindelijk ‘goed zit’, is het zaak een systeem van wisselende meerderheden te creëren dat werkt, waarbij per begroting met oppositiepartijen harde, duidelijke en voorspelbare afspraken worden gemaakt. Een minderheidskabinet hoeft niet met één oppositiepartij een permanent akkoord te sluiten, maar kan ook niet voortdurend afhankelijk zijn van kunst-en-vliegwerk.
Ten slotte moet Jetten ook nog kijken naar de Eerste Kamer, een plek waar BBB en de ChristenUnie van belang zijn voor werkbare meerderheden. Net als Rutte in zijn tijd moet hij tijd doorbrengen in de senaat en het gesprek aangaan met de fracties die ertoe doen. Niet pas wanneer een wetsvoorstel dreigt te stranden, maar vooraf. Ook dat komt neer op kaders stellen en afspraken maken.
Echt leiderschap is meer dan TikTok-filmpjes maken of een mooi betoog afsteken in het parlement. Het gaat om richting geven, coalitiepartners bijeenhouden en meerderheden organiseren. Premier Jetten moet zelf de regie nemen.'
Opmerkingen