Deens 'forlig' voor kabinet-Jetten -Trouw, opinie

In de formatie werd niet de tijd genomen om tot afspraken met oppositiepartijen te komen. Partijen moeten afspraken maken die gelden voor zeker tien jaar, vindt politicoloog en schrijver Kemal Rijken.

‘Dit is een handreiking en ik hoop dat we nu snel met elkaar in gesprek gaan,’ zei D66-premier Rob Jetten dinsdag nadat bekend was geworden dat het kabinet de verhoging van de AOW-leeftijd en bezuinigingen op de WW en Wia tijdelijk intrekt. Minister Hans Vijlbrief (D66) van Sociale Zaken creëerde zo ruimte voor een gesprek met de vakbonden, dat op donderdag plaatsvond. Dat bleek tevergeefs. De bonden blijven tegen, omdat de regering nog steeds wil ingrijpen in de sociale zekerheid.

Los daarvan heeft Vijlbrief überhaupt nog geen steun in de Tweede Kamer. Zowel linkse als rechtse oppositiepartijen hebben bezwaren tegen zijn ingevroren plannen. GroenLinks-PvdA (Pro)- voorman Jesse Klaver sprak al van een rampzalig plan dat van tafel moet en PVV-leider Geert Wilders riep eerder: ‘Handen af van de AOW!’ Mocht Vijlbrief er alsnog met de bonden uit komen, dan moet hij nog aan de bak voor een parlementaire meerderheid.

De hele situatie staat niet op zich: sinds de start van het minderheidskabinet is de ploeg geregeld vastgelopen. Neem de asielwetten die niet door de Eerste Kamer kwamen of de bezuinigingen op de gehandicaptenzorg, die door een motie van de Kamer van de baan zijn. Verder is er de voorgenomen verhoging van het eigen risico in de zorg, waar eveneens geen meerderheid voor is.

Het kabinet-Jetten heeft een weeffout. In de formatie werd niet de tijd genomen om tot afspraken met oppositiepartijen te komen. Vrijwel blind gingen D66, VVD en CDA ervan uit dat die partijen hen wel zouden steunen. Tegelijkertijd legde de VVD een streng bezuinigingsbeleid op om onder meer de vijfprocentnorm van de Navo te halen. Die strakke kaders geven nu weinig ruimte om met de oppositie tot afspraken te komen. Deens ‘forlig’

Hoe anders is het in Denemarken, waar minderheidskabinetten niet vastlopen. In deze krant stipte jurist Corné Smit het al aan: daar wordt gewerkt met beleidsakkoorden waarbij partijen afspraken maken op deelonderwerpen. Voor mijn boeken onderzocht ik de Deense politiek eveneens. In Kopenhagen kwam ik het fenomeen forlig – spreek uit: ‘fórlie’ – tegen, wat compromis of schikking betekent.

Het gaat om een niet-juridisch bindende overeenkomst die buiten een regeerakkoord om door oppositie- en coalitiepartijen wordt gesloten. Deelnemers verplichten zich om de afspraken uit te voeren zolang het forlig geldig is. Sommige akkoorden hebben een looptijd van meerdere jaren en anderen kennen een open einde.

Hoe werkt de praktijk? Partijen verbinden zich aan specifiek beleid en tijdens debatten spreken ze elkaar erop aan als ze suggereren iets anders te willen dan in het forlig staat. Soms is er een grote aanpassing van het akkoord nodig, omdat de omstandigheden bijvoorbeeld veranderd zijn. Wijzigen kan alleen met instemming van alle deelnemers. Ook kunnen nieuwe regeringen het roer niet zomaar omgooien omdat er een forlig ‘ligt’.

Haagse cultuuromslag nodig

Hoe zou een Nederlands forlig eruitzien? Sowieso is er een cultuuromslag in de Haagse politiek nodig. Oppositiepartijen moeten afstappen van hun obsessie een kabinet ten val te brengen en nieuwe verkiezingen te veroorzaken, en coalitiepartijen in het minderheidskabinet moeten zich nog flexibeler opstellen om tot regeren te komen. Het collectieve belang moet altijd voorop staan. Dat kan door pragmatisch zaken te doen vanuit het kabinet en constructief oppositie te voeren vanuit de Kamer.

Om een begin te maken aan een Haags forlig is een rondetafeloverleg nodig waar alle partijen aan mee kunnen doen, zonder dat daar meteen consequenties aan verbonden zijn. De inzet: zoeken naar gezamenlijke interesses voor het landsbelang. Daarna kan gekeken worden naar wie meedoet aan bijvoorbeeld een forlig voor de verhoging van de AOW-leeftijd, dat nodig is om te voorkomen dat dit onderwerp bij elke kabinetswissel een politiek twistpunt wordt.

Een AOW-forlig kan bijvoorbeeld een stapsgewijze verhoging vastleggen van een tot twee maanden per jaar tot zeventig jaar. De partijen die er aan meedoen kunnen vervolgens deelafspraken maken over hoe de verhoging wordt vormgegeven, zoals uitzonderingen voor zware beroepen – een wens van links – of fiscale compensatie voor langer doorwerken – wat meer past bij rechts. Zo kunnen alle deelnemers hun steun verantwoorden naar zichzelf, hun leden en de kiezers.

Een dergelijk akkoord dat voor tien of vijftien jaar wordt afgesloten, creëert vervolgens politieke stabiliteit op dit onderwerp. Tegelijkertijd kan het zorgen voor een nieuwe modus operandi in de Haagse politiek. Die is hard nodig, want doorgaan op de huidige manier zorgt ervoor dat het minderheidskabinet blijft vastlopen en dat regeren uiteindelijk onmogelijk wordt. Kemal Rijken is schrijver, politicoloog en historicus. Eerder schreef hij de boeken ‘Monarchie’ en ‘Eigen Volk’, waarin Denemarken een prominente rol speelt.

Dit artikel verscheen in de papieren editie van dagblad Trouw en op de site van Trouw.

Kemal Rijken (beeld: Patrick van Katwijk, courtesy)