Wooncrisis op Bonaire (Binnenlands Bestuur)

Bonaire werd in 2010 een bijzondere gemeente van Nederland, maar de problemen en uitdagingen waar het Caribische eiland mee kampt zijn er niet minder op geworden. Neem de woningmarkt die onder druk staat en waar de prijzen de pan uit rijzen. Bestuurders ondernemen dappere pogingen om het op te lossen.

Kemal Rijken

Wie op Bonaire naar een huis op zoek is maar onvoldoende financiële middelen heeft, heeft het moeilijk. Er is namelijk meer vraag dan aanbod, de huur- en koopprijzen zijn torenhoog en de wachttijden zijn ellenlang. Naar het strand dan maar om een pina colada te bestellen en op een bedje in de zon af te wachten? Die luxe hebben veel eilanders niet. Voor hen is het een uitdaging om een woning te vinden die past bij hun inkomen, levensfase of gezinssituatie. Velen op Bonaire zijn afhankelijk van sociale woningbouw, een sector die behoorlijk onder druk staat. Er is sprake van een wooncrisis.

Om de toestand op Bonaire te begrijpen, moet eerst gekeken worden naar het verleden. Sinds de opheffing van de Nederlandse Antillen – een land binnen het koninkrijk dat bestond uit Bonaire, Curaçao, Sint-Maarten, Saba en Sint-Eustatius – in 2010, is Bonaire een bijzondere gemeente van Nederland. De bevolking had in een volksraadpleging aangegeven deze optie te verkiezen boven die van zelfstandig land binnen het koninkrijk, zoals Curaçao en Sint-Maarten wel wilden.

De nieuwe situatie bood Bonaire voordelen, zoals diensten op het gebied van belastingen, justitie, onderwijs, zorg, toezicht en sociale zekerheid. De komst van deze instellingen bracht extra werkgelegenheid met zich mee, waardoor echter ook de vraag naar woningen steeg voor personeel dat van buiten kwam. Omdat veel van deze nieuwkomers een stabiel inkomen hebben en soms goed betaalde tijdelijke huisvestingsvergoedingen ontvangen, konden ze makkelijker concurreren op de huurmarkt dan Bonairianen.

Binnen een aantal jaar stegen de huren in het middensegment, maar dat was niet het enige. De nieuwe status van Bonaire maakte het eenvoudiger voor investeerders en particuliere kopers van buiten om op de woningmarkt te springen. Grote stukken grond werden opgekocht voor speculatie, meer toerisme, tweede woningen en luxe-vastgoed. Op veel plekken kwamen hoogwaardige villa’s, appartementen en recreatie-woonprojecten die zich richtten op een welvarend, internationaal publiek

Tegelijkertijd groeide de bevolking. Zo werden er meer kinderen geboren op en emigreerden meer mensen van de andere eilanden, uit de Caribische regio en Latijns-Amerika naar Bonaire. Van 2011 tot 2026 steeg het aantal inwoners van 15.679 naar circa 28.000. Ook het aantal bezoekers nam toe, waardoor met name druk vanuit het toerisme op de huizensector wordt gevoeld. Woningen die eigenlijk bedoeld zijn voor permanente bewoning worden steeds vaker gebruikt voor vakantieverhuur.

Door dit alles neemt het aanbod voor gewone Bonairianen af en worden de huurprijzen alsmaar hoger, vooral in populaire kust- en stedelijke gebieden. En door het uitblijven van aanbod van geschikte bouwterreinen en betaalbare woningen blijven de marktprijzen stijgen. Veel Bonairianen hebben het niet breed: zeker 21 procent van hen leeft in armoede, aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek.

De minder bedeelden kunnen aankloppen bij Fundashon Cas Boneriano (FCB), de enige sociale woningbouwcorporatie van het eiland. Deze organisatie ging een aantal jaar geleden bijna bankroet, maar is nu weer gezond. Toch kan FCB nog niet aan de vraag naar sociale huurwoningen voldoen. Wel wordt het dapper geprobeerd: in zes jaar tijd is het woningbestand gegroeid van 300 naar 460. Echter, door te weinig geld, hoge bouwkosten, stijgende grondprijzen en moeilijke uitvoeringsvraagstukken loopt de FCB achter de feiten aan.

De penibele situatie op de Bonairiaanse woningmarkt is niet het gevolg is van slechts één oorzaak, zegt Jennifer Mohamedjoenoes, die op 2 april aantrad als gedeputeerde voor het Openbaar Lichaam Bonaire, het hoogste bestuursorgaan van het eiland. Zij heeft onder meer wonen, toerisme en bedrijvigheid in haar takenpakket. Ze spreekt van ‘een disbalans op de woningmarkt waarbij de vraag naar betaalbare woningen aanzienlijk groter is geworden dan het aanbod’.

‘De situatie op onze woningmarkt is zonder meer ernstig,’ zegt Mohamedjoenoes tegen Binnenlands Bestuur. ‘Voor veel van onze inwoners behoren betaalbare huur- en koopwoningen nauwelijks meer tot de mogelijkheden. Dat geldt vooral voor gezinnen met een laag of middeninkomen, jongeren die zelfstandig willen wonen en ouderen die afhankelijk zijn van sociale huisvesting.’ Volgens haar mag wonen geen luxeproduct zijn, maar moet het een basisvoorwaarde voor bestaanszekerheid en sociale stabiliteit zijn.

Mohamedjoenoes wil aanpakken. ‘Ik zet in op versnelling van woningbouw, uitbreiding van sociale huur, de introductie van reguleringsmaatregelen, het beter benutten van beschikbare grondposities, samenwerking met woningcorporaties en ontwikkelaars, en het versterken van de financiële ondersteuning vanuit het Rijk.’ Het probleem is niet in één jaar ontstaan en kan ook niet in één jaar volledig worden opgelost, erkent ze, ‘maar wij willen wel zichtbaar stappen zetten zodat inwoners merken dat de overheid de regie terugneemt’.

Vanuit Den Haag is in de afgelopen jaren wel het nodige gedaan om de situatie op de eilanden die bijzondere gemeenten zijn te verbeteren. Ja, zo beklaagde antiracismecoördinator Rabin Baldewsingh zich eerder in Binnenlands Bestuur, Bonaire is nog steeds geen volwaardige Nederlandse gemeente, maar toch zijn er stappen gemaakt. Zo is het aantal armen gedaald van 32 procent in 2023 naar 21 procent in 2024, mede door inzet van kabinetten om de bestaanszekerheid op het eiland te verbeteren.

Ook op het gebied van de woonproblematiek gebeurde er van alles. Er kwam een Convenant Volkshuisvesting (2019), een Beleidsagenda Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening Caribisch Nederland (2023), de Woondeal Bonaire (2023) en een speciale woningwet voor Bonaire, Saba en Sint-Eustatius. Het kabinet-Jetten legde de nieuwe wet voor aan de Raad van State, die oordeelde dat er binnen de conceptwet voor Bonaire aanknopingspunten zijn, maar dat hij niet geheel op maat voor dat eiland toepasbaar is.

Mohamedjoenoes noemt de wet ‘een belangrijke stap’, maar onderkent ook dat Bonaire maatwerk verdient. Zo liggen de bouw- en exploitatiekosten op het eiland veel hoger dan in Europees Nederland en kent het eiland een veel kleinere woningmarkt, waardoor standaardmodellen voor woningcorporaties niet altijd goed werken. Ook moet de wetgeving uitvoerbaar zijn voor zowel het Openbaar Lichaam als de lokale woningaanbieders. ‘Wij willen daarom dat de wet voldoende flexibiliteit biedt voor lokale invulling en dat het Rijk samen met Bonaire werkt aan aanvullende uitvoeringsregelingen die aansluiten bij onze realiteit.’

Inmiddels heeft het kabinet-Jetten een Actielijst Woningbouw Bonaire opgesteld met praktische voornemens om de wooncrisis mee te lijf te gaan. Met de Actielijst in de hand zegt Mohamedjoenoes nu te werken aan het versnellen van vergunningsprocedures voor woningbouw en het voorbereiden van geschikte bouwkavels en nieuwe sociale woningbouwprojecten. Over het bezoek van minister-president Rob Jetten, afgelopen voorjaar, rept zij niet. Toch is haar beeld over Den Haag positief.

‘Vanuit Nederland zien wij meer aandacht voor de woonproblematiek dan enkele jaren geleden,’ legt Mohamedjoenoes uit. ‘Er is sprake van intensiever overleg, technische ondersteuning en bereidheid om te investeren in volkshuisvesting,’ zegt de bestuurder. ‘Tegelijkertijd moeten wij constateren dat de uitvoering op een eiland als Bonaire vaak complexer is door beperkte capaciteit, hogere bouwkosten en afhankelijkheid van import.’

Bekeken vanuit het eiland zelf, kunnen binnen twee jaar tijd alleen de eerste knelpunten worden aangepakt, zoals het versnellen van lopende woningbouwprojecten en het creëren van extra sociale huurwoningen, aldus Mohamedjoenoes. De uitbreiding van bouwgrond voor en de bouw van sociale huurhuizen moet dan binnen drie tot vijf jaar ‘substantieel’ zijn, waarna er op lange termijn – vijf tot tien jaar tijd – een stabiel woningmarktsysteem moet ontstaan ‘waarin betaalbaarheid, beschikbaarheid en leefbaarheid structureel beter in balans zijn’.

Vanwege hun status als bijzondere gemeente van Nederland zijn de Bonairianen tot het Rijk veroordeeld. Woonminister Elanor Boekholt-O’Sullivan (D66) zegt dat het karwei nog niet af is. ‘Er wordt momenteel een nieuwe beleidsagenda voor de periode 2027-2030 opgesteld, waarmee we gezamenlijk nieuwe stappen gaan zetten.’ Ook is ze het advies van de Raad van State aan het verwerken in het wetsvoorstel. ‘Hierin wordt ook de toepasbaarheid van de wet voor Bonaire meegenomen.’

Boekholt-O’Sullivan is van plan een bezoek aan Bonaire te brengen en de eilanders te helpen. ‘We bekijken wanneer dit in de agenda zou passen. Verder heb ik goed overleg met staatssecretaris Eric van der Burg van Koninkrijkrelaties, die al regelmatig op de eilanden is.’ Van der Burg laat Binnenlands Bestuur weten dat hij niet met het woondossier bezig is, omdat zijn partner in Nederland een baan heeft in de woningbouwsector. Dat heeft weer met integriteitsregels te maken.

Terug naar het tropische eiland, waar de palmen waaien en de hagelwitte stranden even wit blijven glinsteren in de zon. Bestuurder Mohamedjoenoes is ondanks alles trots op Bonaire. ‘Wonen is voor Bonaire een sociaal, economisch én maatschappelijk vraagstuk. Mijn ambitie is dat Bonairianen binnen enkele jaren daadwerkelijk merken dat de wachtlijsten afnemen en dat betaalbaar wonen voor hen weer een realistisch perspectief wordt.’

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op de site en in het blad van Binnenlands Bestuur

Bonaire, Kralendijk (beeld: Larry Syverson, Flickr, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/deed.en)